“Het wordt niet meer zoals het was voor de Aircraft Recovery Group”

UITGEEST - Hij spreekt de zinnen uit met iets van weemoed in zijn stem. Er is ook berusting, de wet is nu eenmaal de wet. Johan Graas, inmiddels 72 jaar, zet zich straks in november al veertig jaar met de Stichting Aircraft Recovery Group in om vliegtuigwrakken uit de Tweede Wereldoorlog te lokaliseren en te bergen. Met de inwerkingtreding van de Erfgoedwet in 2016 zijn vliegtuigwrakken sinds die tijd archeologisch erfgoed en worden ze beschouwd als een oorlogsgraf.

“Dat betekent voor onze stichting dat we geen eigen bergingen meer mogen uitvoeren”, aldus Johan. “Dat is jammer, want ik weet bijna zeker dat er in het IJsselmeer nog niet geborgen vliegtuigwrakken liggen met mogelijk nog vermisten aan boord. De laatste schattingen op basis van bestaande gegevens komen uit op ongeveer 63 toestellen. Het bergen van wrakken valt tegenwoordig onder het ministerie van Defensie en die hebben een capaciteit van pakweg drie vliegtuigwrakken per jaar. Meer geld is er gewoon niet.

Als stichting hebben wij in het verleden tientallen wrakken geïdentificeerd en onderzocht. Na lokalisering volgt er een heel proces van onderzoek waarbij je vaak echt een puzzel moet leggen. In het verleden hadden we een eigen boot. Dat was een oude patrouilleboot uit de DDR die we hebben opgeknapt en waarmee we het IJsselmeer op gingen om te zoeken.

De fascinatie voor vliegtuigwrakken uit de Tweede Wereldoorlog begon al op 16-jarige leeftijd. Ik zat op een verjaardag van mijn vader te luisteren naar een verhaal van mijn oom die uit een met gras overwoekerd vliegtuigwrak, dat ergens tussen Jisp en Wormerveer was neergestort, een zwemvest had gehaald met de naam van de eigenaar (Cracker) er nog op. Ik dacht gelijk: daar wil ik meer van weten! Ik heb van mijn zakgeld een metaaldetector gekocht, ben naar de betreffende boer gegaan en kreeg toestemming om te gaan zoeken. Nou, gelijk bingo! Ontegenzeggelijk een vliegtuigwrak. Via archiefonderzoek bij de gemeente kwam ik erachter dat het wrak een Consolidated B-24 Liberator was die op 6 maart 1944 op deze plek was neergestort. Na enig graafwerk kwam er een complete buikgeschutskoepel van het toestel naar boven met persoonlijke spullen van bemanningsleden, die ik later nog heb weten op te sporen in de VS.

Indertijd was het bergen van wrakken best een raar wereldje. Hadden wij veel geld gestopt in vooronderzoek naar een vliegtuigwrak in het IJsselmeer, ging de gemeente Zuidwest-Friesland, die de berging financierde, plotseling in zee met een andere stichting. Die dan vervolgens contact ging zoeken met nabestaanden in de VS waar wij ook al contact mee hadden gehad. Dat voelde natuurlijk niet goed.

Nu is alles helemaal anders en raken wij steeds meer buiten beeld. Dat is jammer, want Defensie zou eigenlijk met ons moeten samenwerken zodat wij hen met onze kennis en expertise zouden kunnen ondersteunen. Misschien dat we zo nog vaker doden en vermisten kunnen traceren en hun familie op de hoogte stellen over wat er met hun familielid is gebeurd. In alle gevallen waarbij wij familieleden in het buitenland hebben kunnen opsporen was er sprake van een enorme dankbaarheid. Een aantal van die familieleden hebben we ook daadwerkelijk in Nederland mogen ontvangen. Dat was vaak heel emotioneel omdat het de familiegeschiedenis compleet maakte. Bovendien, deze jongens verdienen het om geëerd te worden. Ze deden het voor onze vrijheid. Zelf ga ik nu een stapje terug doen. We hebben een prachtig museum in Fort Veldhuis en er zijn jonge mensen die mijn werk willen voortzetten. Ik zal ze nog zo lang mogelijk begeleiden. Van het ministerie van Defensie hoop ik nog een keer te horen. Misschien toch samenwerking?”

Tekst: René Vermeer